Điểm canxi động mạch vành là gì? | PGS Nguyễn Lân Hiếu

Là bác sĩ tim mạch, tôi thường xuyên bị hỏi về điểm canxi trên phim chụp cắt lớp động mạch vành không bơm thuốc cản quang. Đại đa số họ lại là người không có triệu chứng, được chỉ định chụp tầm soát bệnh động mạch vành. Trẻ có, già có, đau ngực người có người không, yếu tố nguy cơ cũng vậy... tất tần tật đều được lôi đi chụp cắt lớp đánh giá mức độ vôi hoá động mạch vành.

Để hạn chế những chỉ định không đúng dẫn đến sự lo lắng, và cả chiều ngược lại là chủ quan khi cầm kết quả điểm canxi động mạch vành, hôm nay tôi xin chia sẻ về xét nghiệm này.

Coronary Artery Calcium Score (CAC Score) là chỉ số đo lượng canxi lắng đọng ở thành động mạch vành trên phim CT mạch vành không cản quang. Đây không phải là phim chụp động mạch vành có bơm thuốc cản quang để xem chỗ hẹp mà chỉ để tính điểm canxi. Chụp rất nhanh, không cần tiêm thuốc nên chi phí tiêu hao, và lượng tia X là tối thiểu.

Thứ hai, nguyên lý tính điểm được tính dựa trên 2 yếu tố: diện tích mảng canxi và độ đậm đặc của nó. Tất cả đều do máy tính được lập trình tính ra nên độ chính xác là cao.

Thứ ba, chỉ số này có giá trị cho nhóm nguy cơ trung gian: không có triệu chứng, nhưng có tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc, rối loạn mỡ máu, gia đình có người bị bệnh tim sớm... Nó giúp quyết định có cần dùng thuốc dự phòng hay không, mà cụ thể là Aspirin và hạ mỡ máu tích cực.

Điểm số càng cao thì tổng gánh nặng mảng xơ vữa càng nhiều, nguy cơ biến cố tim mạch trong 5-10 năm tới càng cao.

Ngoài con số tuyệt đối, bác sĩ sẽ so sánh với "bách phân vị theo tuổi và giới". Ví dụ: bạn 45 tuổi mà điểm 100, dù ở mức "nhẹ" nhưng lại ở bách phân vị >90% so với người cùng tuổi, tức là bạn lão hóa mạch máu nhanh hơn bình thường, cảnh báo bạn cần lưu tâm đến sức khoẻ tim mạch của mình

Nghe rất khoa học nhưng lạm dụng điểm canxi mạch vành đang là vấn đề rất phổ biến ở Việt Nam mấy năm gần đây, vì nó dễ làm, dễ quảng cáo trong các gói tầm soát.

Bản chất CAC Score là một công cụ "phân tầng nguy cơ", không phải công cụ chẩn đoán tắc mạch. Chính vì vậy, mặt trái của chụp CT đánh giá điểm vôi hoá sẽ gồm 5 nhóm sau:

1. Chụp khi không có chỉ định, đây là lạm dụng hay xảy ra nhất. Theo hướng dẫn của Hội Tim Mạch Hoa Kỳ ACC/AHA 2019, CAC chỉ nên cân nhắc khi bác sĩ đang phân vân có nên cho dùng Aspirin, Statin hay không. Chính vì vậy, những trường hợp sau chụp là lạm dụng:

- Người trẻ <40 tuổi, không có yếu tố nguy cơ: Gần như tuyệt đại đa số điểm sẽ bằng 0. Chụp chỉ tốn tiền, chịu tia X và tạo tâm lý an tâm giả.

- Người đã bị nhồi máu cơ tim, đã đặt stent, mổ bắc cầu, đột quỵ.... Nhóm này mặc định phải điều trị tích cực, điểm canxi bao nhiêu cũng không làm thay đổi điều trị và tiên lượng.

- Người nguy cơ rất thấp: không hút thuốc, huyết áp, mỡ máu, đường huyết bình thường, không tiền sử gia đình... dù tuổi hơn 40 cũng không nên chụp mà nên làm các thăm dò chức năng như nghiệm pháp gắng sức để theo dõi định kỳ sức khoẻ tim mạch của mình.

2. Sử dụng để chẩn đoán bệnh mạch vành cấp tính. Đây mới là lỗi nguy hiểm nhất vì bệnh nhân đang đau ngực vào cấp cứu mà đi chụp điểm canxi để xem có nhồi máu không là hoàn toàn sai chỉ định vì điểm canxi không nhìn thấy huyết khối, không nhìn thấy mảng mềm mới nứt ra là nguyên nhân chủ yếu gây nhồi máu cơ tim. Lúc đó phải làm điện tim, men tim Troponin... để chẩn đoán xác định

3. Hiểu sai tiếp theo là: điểm cao = phải can thiệp động mạch vành, đặt stent. Đây là cách dọa bệnh nhân hay gặp nhất. Điểm canxi cao chỉ nói rằng trong thành mạch có nhiều canxi. Nó không nói lòng mạch hẹp bao nhiêu %. Có người điểm 600 nhưng lòng mạch chỉ hẹp 30% vì mảng bám phát triển ra ngoài. Có người điểm 50 nhưng lại hẹp 90% ở một vị trí trọng yếu do mảng xơ vữa mềm. Các bác sĩ tim mạch thường khuyên người có tổng điểm cao trên 400 nên chụp động mạch vành có bơm thuốc cản quang nhưng bản thân tôi thường cá thể hoá từng người bệnh để chỉ định thăm dò khá tốn kém này.

4. Chụp đi chụp lại hàng năm để "theo dõi"!

Mảng canxi một khi đã hình thành thì gần như không mất đi. Uống thuốc giảm mỡ máu (statin) không làm giảm điểm Canxi. Vì vậy chụp lại sau 1 năm để xem giảm hay không là vô nghĩa, vừa tốn kém vừa thêm tia xạ.

5. Gây hệ lụy tâm lý và trục lợi. Chỉ cần lấy 2 ví dụ là các bạn có thể hiểu tại sao bản thân tôi rất hiếm khi cho bệnh nhân chụp CT không tiêm thuốc cản quang đánh giá điểm vôi hoá động mạch vành:

- Điểm = 0 tạo ra sự chủ quan giả: "Mạch tôi sạch, tôi hút thuốc thoải mái, cũng chẳng cần quan tâm đến huyết áp, mỡ máu ...!"

- Điểm cao gây lo lắng thái quá: bị đẩy đi làm hàng loạt xét nghiệm không cần thiết, siêu âm, xét nghiệm máu, chụp thêm CT có cản quang mặc dù không có triệu chứng gì. Rồi kê thực phẩm chức năng, thuốc bổ TIM: "mạch anh vôi hóa rồi, phải uống ngay sản phẩm này để làm sạch mạch máu". Không có thực phẩm chức năng nào làm giảm được điểm canxi đâu các bạn ạ!

Nói tóm lại, điểm canxi là một công cụ tốt nếu dùng đúng người, đúng lúc. Nó không phải là "thước đo sức khỏe tim mạch" cho tất cả mọi người. 

Nếu bạn đang được tư vấn chụp, bạn nên hỏi lại bác sĩ 2 câu: "Tôi đang ở nhóm nguy cơ nào?" và "Nếu điểm này cao hay thấp thì hướng điều trị của tôi sẽ thay đổi thế nào?". Nếu câu trả lời là không thay đổi gì, thì không nên chụp.